• Mizaç ve Kişilik:
  İnsanlar farklı mizaçlara sahiptirler ve kişilikleri de mizaçlarına bağlı olarak oluşmaktadır. Bu felsefeye dayalı ürünlerin hazırlanmasında aşağıdaki insan modelleri ve bilimsel araştırmalardan yararlanılmıştır:
  1. Jung Psikolojisi
  2. Stella Chess ve Alexander Thomas’ın (Amerikalı Çocuk psikiyatristleri) çocukların mizaç özellikleri üzerine yapmış oldukları uzun dönemli araştırmaya dayalı “Dokuz Boyutlu Mizaç Ölçeği”. Ayrıca çocuklardaki davranış problemlerini çözümlemede kullandıkları “Goodness of Fit” teorisi
  3. İnsanı motive eden ve diğer bireylerden farklılaştıran güdüler ve İç istek profilleri (Amerikalı Araştırmacı Steven Reiss’in 16 İç istek profili)
  4. Kişilik Özelliklerine(faktörler) dayalı,ikili, üçlü, dörtlü, beşli, yedili ve onaltılı gruplar halinde kurgulanan Kişilik Tiplendirme Modelleri
  5. Transpersonal (benötesi) Psikoloji
  6. İnsana sistem dinamiği ve sistemci düşünme, kaotik teori ve kuantum resonans teorisi modelleri perspektifinden bütüncül, dinamik ve nonlineer yaklaşım
      

Farklı Mizaçlar ve Kişilik Motifleri, eğitim öğretim, aile, çocuk eğitimi, insan kaynakları ve kişisel gelişim alanlarında farklı uygulamaların temelini oluşturmaktadır.

• Potansiyellerin Dengeli Gelişimi ve Karakter Eğitimi:
  Birey, doğuştan gelen ve mizaç olarak adlandırılan kişilik özelliklerini değiştiremez, fakat mizaç özelliklerini nasıl ve ne şekilde iyi ve doğru olarak kullanabileceğini öğrenebilir. Bu noktada bireylerin potansiyellerinin dengeli gelişimi ve özellikle çocuk yaşta başlayan Karakter Eğitimi hayati öneme sahiptir. İnsanların farklı kişilik tiplerine ve mizaçlara sahip oldukları gerçeğinden hareketle bireylere özgü olarak karakter eğitimi ve potansiyel gelişimi uygulanmalıdır.
   
• Yetkin İnsan’a Yolculuk:
  Kişinin potansiyellerini en üst seviyede kullanması, kişiliğinin saplantı ve tutkularından kurtulması, zihinsel-duygusal ve fiziksel merkezlerinin sağlıklı bir şekilde işlemesi ve kişinin öze/asli fıtratına dönüşü olarak da adlandırabileceğimiz Yetkin İnsan’a Yolculuk, bireyin asli gayesine göre yaşamasını ve kendisi-çevresi ve kainat ile sağlıklı ilişkiler kurabilmesini hedef alır.

İnsanın 3 Merkezi :

Mizaç, kişinin doğuştan getirdiği özelliklerdir. Kişinin mizacı dış dünya ile girdiği ilişkide (sosyalleşme, yetişme, yaşananlar) vereceği / verdiği cevapların aralığını belirler. Bu arada kişinin direkt olarak etkileşime girmediği fakat kişiyi etkileyen makro faktörler de vardır. Kişilik bütün bu süreçlerin sonucunda oluşan kişiye dair davranış, düşünüş ve hissediş motifleridir.

Mizaç, kişinin doğuştan getirdiği özelliklerdir. Kişinin mizacı dış dünya ile girdiği ilişkide (sosyalleşme, yetişme, yaşananlar) vereceği / verdiği cevapların aralığını belirler. Bu arada kişinin direkt olarak etkileşime girmediği fakat kişiyi etkileyen makro faktörler de vardır. Kişilik bütün bu süreçlerin sonucunda oluşan kişiye dair davranış, düşünüş ve hissediş motifleridir.

Modeli bir örnekle anlaşılır kılmak için, tohum-toprak-iklim-ağaç benzetmelerini kullanabiliriz. İnsanın 3 potansiyeli ve bu potansiyellerin baskınlık durumu (yani kişinin mizacı) tohuma benzer. Tohum, içerisinde bitkinin tüm özelliklerini potansiyel olarak taşır.

İklim ise, kişiye dolaylı olarak etki eden makro faktörlere benzetilebilir.Kişinin doğduğu andaki güneşin ve yıldızların durumundan tutun da, global kültür etkilerine kadar pek çok şeyi iklim faktörleri içerisinde sayabiliriz. İklim faktörlerinin kişiliğe etkisi ikincil ve dolaylıdır.

Bütün bu etkileşimlerin sonucunda ortaya çıkan ağaç ise, kişiliği temsil eder.

Sonuçta, insan bu ağacın hem tohumudur, hem de meyvesidir. Ağaç hem bir insandır, hem de tüm insanlıktır.

Günümüz insan anlayışı daha çok ağacın yaprakları ve dalları ile ilgilenen parçalı bir insan anlayışıdır.

Merkezler ve Kişilik

Fiziksel Merkez; insanın hareket ve eylem boyutunu Duygusal Merkez; insanın duygu ve his boyutunu Zihinsel Merkez ise insanın mantık ve kavramsallaştırma boyutunu temsil eder.

Baskın olan potansiyel kişinin mizacını ve dolayısı ile kişiliğini belirler.
İnsanlar genel bir sınıflandırma ile:

• Fiziksel Merkezli insanlar
• Zihinsel Merkezli insanlar
• Duygusal Merkezli insanlar

olarak 3 grupta sınıflandırılabilir.
Bu 3 grup da kendi içinde 3 alt gruba ayrılmaktadr.

• Fiziksel Merkezli 3 farklı kişilik,
• Duygusal Merkezli 3 farklı kişilik,
• Zihinsel Merkezli3 farklı kişilik vardır.

Sonuç olarak toplam 9 farklı kişilik motifi ortaya çıkar.


9 Farklı Kişilik Motifi

9 farklı temel kişilikten herhangi birisinin, diğerine üstünlüğü yoktur. Her kişiliğin kendisine göre güçlü yönleri ve zayıf yönleri vardır. Kişiliklerin kendi içerisinde sağlıklı, ortalama ve sağlıksız seviyeleri vardır. Her bir temel kişilik motifinin kendi içerisindeki farklılaşmalar, kişiliklerin kısa ve net olarak tanımlanmalarını zorlaştırmaktadır. Aşağıda kullandığımız kısa tanımlamalar, kişilik motiflerinin ana hatları ile krokisidir. Her bir kişilik hayatta ayrı bir zenginliği ifade eder. 9 farklı temel kişiliği tanımlayan kavramlar aşağıdaki gibidir:

1. Mükemmeliyetçi: İdeal, Kural, Prensip, İhtiyat, Detay, Düzen, Eleştiri, Gerilim, Objektiflik
2. Yardımsever: İlgi, Sevgi, İhtiyaç, Hizmet, İlişki, Empati, Sahiplenme, Yönlendirme, Sempati
3. Başarı Odaklı: Hedef, İmaj, Motivasyon, Gelişim, Üretim, Hız, İşkolik, Rekabet, Hırs,
4. Özgün: Farklılık, Sanat, Estetik, Tasarım, Bireysellik, Sezgi, Derinlik, Duygu, Melankoli
5. Araştırmacı: Uzmanlık, Bilgi, Gözlem, Kavrama, Merak, Yalnızlık, Arşivleme, Nesnellik, Mahremiyet
6. Sadık Sorgulayıcı: Tedbir, Güven, Bağlılık, Sistemcilik, Endişe, Gizem, Sorumluluk, Savunma
7. Kaşif: İyimserlik, İlham, Vizyon, Değişim, Sıradışılık, Yenilik, Macera, Doyumsuzluk, Haz
8. İddialı: Adalet, Güç, Bağımsızlık, Liderlik, Mert, Koruma, Cesaret, Aksiyon, Müdahale
9. Barışçıl: Uyum, Huzur, Doğallık, Diyalog, Sabır, İnat, İkna, Ağırbaşlılık, Kararsızlık
    

9 farklı temel kişilik özellik, potansiyel olarak her insanda vardır; fakat herkeste baskın olan potansiyel farklıdır. 9 farklı kişilikten bir tanesi, bireyin kişiliğini yansıtan temel kişilik motifidir. Temel kişilik motifi, tüm kişiliğe rengini veren motiftir.

İnsanlar seviyelerine, aldıkları eğitime, yaşadıklarına göre farklı kişilik özelliklerini kazanabilirler ve kendi yaşamlarında farklı bir kişiliği modelleyebilirler. Kişi farklı kişiliklerin bakış açılarını da kazanarak yaşamında zenginlik oluşturabilir. Ancak temel kişilik motifi değişmez.

Farklı bakış açıları kazanmak, bizi yaşama ve olaylara tek pencereden, tek bir bakış açısıyla bakmak yerine farklı pencerelerden bakmayı sağlar. Gerçeği dokuzda bir açı ile değil, 360 derecelik bir perspektiten görmemizi ve kuşatmamızı sağlar.

9 farklı kişilik motifi hem bir insana ait, hem de farklı kişiliklere ait motifleri anlatan bir sistemdir.


Jung Psikolojisi, İnsanın 4 Kutbu ve Temel Kişilik Fonksiyonları

Kişinin temel kişilik motifi belirlendikten sonra, bireyin temel kişilik fonksiyonunu ortaya koyar. Psikiyatr Carl G. Jung (1875-1961) insanda ‘içedönüklük ve dışadönüklük’ olarak iki temel yönelim belirler. Jung’a göre insanda iki ana fonksiyon vardır:

1. ALGILAMA FONKSİYONU

2. YARGILAMA FONKSİYONU

İnsan Algılama fonksiyonunu ya ‘BEŞ DUYUSU’ ile ya da ‘SEZGİ’ leri ile gerçekleştirir. Yargılama Fonksiyonunu ise ya ‘MANTIK’ ile, ya da ‘HİS’ leri ile yapar. Kimi insanlarda ALGILAMA, kimilerinde ise YARGILAMA fonksiyonları baskındır. ALGILAMA fonksiyonu baskın olanlardan kimileri sıklıkla ‘BEŞ DUYUSUNU’ kimileri ise sıklıkla ‘SEZGİ’ lerini kullanmaktadır. Aynı şekilde YARGILAMA fonksiyonları baskın olanlardan kimileri sıklıkla ‘HİS’ lerini, kimileri de sıklıkla MANTIK larını kullanmaktadır.

Jung yukarıdaki teorik temel üzerine 8 temel kişilik tipi tanımlar.

• İçedönük His Tipi

• Dışadönük His Tipi

• İçedönük Mantık Tipi

• Dışadönük Mantık Tipi

• İçedönük Sezgi Tipi

• Dışadönük Sezgi Tipi

• İçedönük Beş Duyu Tipi

• Dışadönük Beş Duyu Tipi

Isabel Myers ve Katherine Briggs’in Jung’un kişilik tipleri üzerindeki çalışmaları sonucunda, daha sonraları 16 farklı kişilik tipi tanımlanmıştır.

 
Kişilik Özelliklerine Dayalı Modeller ve İç İstekler Yaklaşımı
İnsan sisteminin modellenmesinde, özellik(faktör) ölçümlemeye, tipolojik tanımlamaya, motifleri ortaya çıkarmaya ve bütüncül dinamik sisteme dayalı fonksiyonel ve pratik analizler yapmaya dayalı çeşitli yaklaşımlar kullanılmaktadır.Batı dünyasında bu yaklaşımların kullanımı tarihsel bir süreç izler. 20. yüzyılda ilk tipolojik ve fonksiyonel tanımlamaya dayalı çalışma İsviçreli Carl Jung tarafından 1926 yılında yayınlanmıştır. 1940’lı yıllarda Kimya kökenli Psikolog olan İngiliz araştırmacı Raymond B. Cattell’in kimya bilimindeki elementler tablosundan esinlenerek kurguladığı ölçümlenebilir faktörlere (özellikler) dayalı 16 PF isimli kişilik tiplendirmesi, insan kişiliğinin modellenmesinde Jung’un“Psikolojik Tipler” isimli çalışmasından sonra geliştirilen faktör analizine dayalı önemli bir yaklaşımdır. Cattell tarafından belirlenen16 kişilik faktörü, hem bağımsız hem de bağımlı kişilik özelliklerini içerir. Günümüzde, meslek seçiminden danışmanlığa kadar pek çok alanda kullanılmakta olan 16PF testinde tanımlanan 16 kişilik özelliği, farklı kişiliklerde farklı seviyelerde gözlemlenir. Akademik çevrelerde, bağımsız ve bağımlı kişilik özelliklerini ölçümlemeye dayalı olarak yürütülen araştırmalar, kişiliği belirleyen 16 faktörün birincil, temel, süper, kardinal, ve tali, ikincil, türev özellikler şeklinde sınıflandırılarak yediye, beşe, dörde üçe hatta ikiye kadar indirgenebileceğini ortaya koymuştur. Sonuçta bugün birbirinden bağımsız ve/veya bağımlı olarak ölçümlenebilen çeşitli kişilik tiplendirme modelleri, hem akademik çevrelerde hem de eğitim ve iş dünyasında kullanılmaktadır.

Son 20 yıldır ise kişilik tanımlama ve modelleme çalışmalarında, davranışa dayalı indirgemeci faktöriyel özelliklerin ölçümünden, insanın iç isteklerine ve motivasyonuna dayalı, bütüncül ve sistem dinamiğini kullanan yaklaşımlara bir geçiş olmuştur. Bu çalışmaların ilham kaynağını, sistem bilimi, sistemci düşünme ve sistem dinamiği ile kaotik teori ve Kuantum resonans teorisine dayalı çalışmalar oluşturmaktadır. Bu yaklaşımları kullanan insan sistemi modellerinden biri, 1990’lı yıllarda geliştirilen “ İnsan Dinamiği” modelidir.
2000’li yıllarda ise insanın tutkuları ve iç isteklerinin davranışların analizinde ve bireysel farklılıkların anlamlandırılmasında daha önemli olduğu anlayışı gün yüzüne çıkmaya başlamıştır. Bu bağlamda Ohio Üniversitesinden Steven Reiss, insanı motive eden 16 temel iç isteğin var olduğunu ve insanı farklı ve özgün kılan şeyin bu iç istek profillerindeki farklılıklar olduğunu vurgulamıştır. (Bkz: Steven Reiss, _Who am I?: the 16 basic desires that motivate our actions and define our personalities. NY: Penguin Putnam: Jeremy P. Tarcher/Putman, 2000.)

İnsanın tanımlanıp modellenmesinde kullanılan ve yukarıda kısaca özetlenen sürekli gelişen ve değişen bu yaklaşımların hepsi, özgün bir felsefe ile değerlendirilmekte ve bütün içerisinde anlamlı ve önemli bir bilgi parçasına ve farkındalığa dönüştürülmektedir. Farklı kişilik motiflerinde bazı kişilik faktörleri ve iç istekler, belirgin olarak düşük ya da yüksek olarak ortaya çıkmaktadır. Özellikle bireyler arası etkileşim, çatışma çözümü, eşler arası iletişim sorunlarında insanı güdüleyen “ 22 İç İstek profili” üzerinden yapılan analiz ve çözümler, gündelik hayatın içinde yaşanan sorunların hem teşhisinde hem de tedavisinde kullanılabilecek özgün bir yaklaşım ve sorun çözme aleti oluşturmaktadır.

Sonuç Olarak
Ayrıca bireylerin iç istek motifleri de ortaya konulmalıdır ki, insan benliğinin mümkün olan en ayrıntılı haritası ortaya konulabilsin. Sonraki aşamalarda ise bireysel, kurumsal ve ailevi gelişim haritaları ortaya konmaktadır. Eskilerden beri en büyük bilgelik olarak nitelendirilen ‘kendini tanımanın’ nasıl ve ne şekilde olabileceğini somut bir şekilde ortaya koymaktadır.